Najstarsze Polskie Spółdzielnie

wczoraj i dziś

Wstęp

Kiedy w dniu 11 kwietnia 1816 roku ksiądz Stanisław Staszic, wielki działacz polskiego oświecenia, uczony, myśliciel, pisarz, polityk, podróżnik – długo można by wymieniać wszystkie jego zasługi – podpisywał opracowaną przez siebie Ustawę czyli statut Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego, które założył w swoich dobrach pod Hrubieszowem, nie mógł wiedzieć, że data ta uznana zostanie za przełomową w historii polskiej spółdzielczości, a on sam zyska tytuł „ojca spółdzielczości w Polsce”. Słowo „spółdzielnia” jeszcze wówczas nie istniało, a inicjatywa Staszica nazwana została po prostu Towarzystwem (pełna nazwa – Hrubieszowskie Towarzystwo Rolnicze ratowania się wspólnie w nieszczęściach). Miała jednak wiele cech przypisywanych później „prawdziwym spółdzielniom” – łączenie funkcji społecznych z działalnością gospodarczą, struktury samorządowe, samopomoc, solidarność członków, prowadzenie działań opiekuńczych i edukacyjnych… Gospodarze, uwolnieni od pańszczyzny, otrzymali od Staszica na własność ziemię, którą uprawiali indywidualnie, jednak część gruntów pozostawała wspólna i dochody z niej przeznaczone były na wspólne cele. Staszic swoim Towarzystwem wyprzedził o niemal 30 lat powołanie w 1844 roku Roczdelskiego Stowarzyszenia Sprawiedliwych Pionierów uznawanego powszechnie za pierwszą na świecie spółdzielnię, a o 45 lat powstanie Towarzystwa Pożyczkowego dla Przemysłowców miasta Poznania uważanego za pierwszą spółdzielnię na ziemiach polskich. Choć samo Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie już nie istnieje (zlikwidowane zostało przez komunistyczne władze w powojennej Polsce), pamięć o nim przetrwała, a rok jego utworzenia uznaje się za symboliczny początek tradycji spółdzielczej w Polsce.

Kalendarium

Rok 1816

Ks. Stanisław Staszic opracowuje Ustawę czyli statut Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego, a kontrakt z Towarzystwem podpisuje 329 miejscowych włościan – tym samym powstaje organizacja uznawana za jedno z pierwszych na świecie zrzeszeń o dojrzałych cechach spółdzielni rolniczej…

Rok 1822

Ustawa Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego zostaje zatwierdzona przez cara Aleksandra I, inicjatywa Staszica zyskuje więc oficjalnie prawne ramy działania.

Rok 1826

20 stycznia w Warszawie umiera Stanisław Staszic, przypuszczalnie na wylew krwi do mózgu; jego pogrzeb na Bielanach staje się narodową manifestacją z udziałem 14 tys. osób, a jego grób przy dawnym kościele kamedułów będzie odtąd miejscem patriotycznych spotkań.

Rok 1832

W Poczdamie przychodzi na świat Augustyn Szamarzewski, później jeden ze słynnych wielkopolskich księży, którzy przyczynią się do bujnego rozwoju tutejszej spółdzielczości i powstania „wielkopolskiego systemu spółdzielczego”…

Rok 1839

Powstaje Wspólnota Gruntów i Lasów w Mogielnicy na południowym Mazowszu, utworzona dzięki wygraniu przez tutejszych mieszczan procesu z miejscowym dziedzicem i objęciu przez nich gruntów w okolicy…

Rok 1844

Karol Libelt, poznański filozof i zwolennik kooperacji, ogłasza pracę O stowarzyszeniach, w której nawołuje do tworzenia „asocjacji” o charakterze spółdzielni wśród chłopów i rzemieślników, w których stawaliby się oni współwłaścicielami swoich przedsiębiorstw…

Rok 1845

Pruski sąd zatwierdza oficjalnie statut wspólnoty wiejskiej Kadłub Wolny na Śląsku Opolskim, założonej niemal 250 lat wcześniej, a funkcjonującej dotąd w oparciu o tradycyjne, ustnie przekazywane z pokolenia na pokolenia zasady…

Rok 1850

W wielkopolskim Śremie, z inicjatywy kilku działaczy Ligi Polskiej, organizacji polityczno-kulturalnej funkcjonującej wówczas na terenie zaboru pruskiego, powstaje Towarzystwo Oszczędności i Pożyczek Wekslowych.

Rok 1861

Ten rok uważany jest za początek „prawdziwej” spółdzielczości na ziemiach polskich – w stolicy Wielkopolski, z inicjatywy m.in. Mieczysława Łyskowskiego i Hipolita Cegielskiego utworzone zostaje Towarzystwo Pożyczkowe dla Przemysłowców miasta Poznania…

Rok 1862

W Wielkopolsce i na Pomorzu powstają kolejne banki spółdzielcze systemu Schulze-Delitzscha, wzorowane na utworzonym rok wcześniej banku poznańskim: w Brodnicy, Golubiu-Dobrzyniu i Pleszewie.

Rok 1864

W galicyjskich Brzeżanach (obecnie na Ukrainie) powstaje Miejskie Towarzystwo Oszczędności i Pożyczek, które zapoczątkowuje ruch tworzenia na terenie zaboru austriackiego Kas (bądź Towarzystw) Zaliczkowych czyli odpowiedników banków ludowych opartych o system Schulze-Delitzscha.