Rok 1861

Ten rok uważany jest za początek „prawdziwej” spółdzielczości na ziemiach polskich – w stolicy Wielkopolski, z inicjatywy m.in. Mieczysława Łyskowskiego i Hipolita Cegielskiego utworzone zostaje Towarzystwo Pożyczkowe dla Przemysłowców miasta Poznania, pierwszy bank spółdzielczy działający w oparciu o przenikające tu z Niemiec wzory wypracowane przez Schulze-Delitzscha, zapoczątkowujący prawdziwą eksplozję tego typu spółdzielczości na terenie zaboru pruskiego.

A na świecie?

W ciągu ostatniej dekady spółdzielnie różnych branż, głównie oszczędnościowo-pożyczkowe i spożywców rozkwitają w wielu krajach: m.in. w Danii, Norwegii i zależnej od Austrii Słowenii (1851), w Czechach i Rumunii (1852), we Włoszech (1854), w Australii i Irlandii (1859), na należącej do Rosji Łotwie i w Holandii (1860), w Kanadzie (1862). Daje się zauważyć szczególnie ekspansja nurtu zapoczątkowanego przez Schulze-Delitzscha, który w 1852 r. reorganizuje utworzoną wcześniej Kasę Chorych i Pogrzebową tworząc z niej bank spółdzielczy, pierwowzór rozwijających się bujnie w Niemczech Banków Ludowych, na co wpływ ma także opublikowanie przez niego podręcznika zakładania takich banków (1855). Doprowadza też do zwołania w Weimarze pierwszego zjazdu Banków Ludowych (1859) i założenia ich centralnego związku jako pierwszej ogólnokrajowej organizacji spółdzielczej na świecie. W Nadrenii działalność kontynuuje Raiffeisen, który zakłada kolejne towarzystwo dobroczynne w Heddensdorf, po 10 latach przekształcone w spółdzielnię oszczędnościowo-pożyczkową jego nowego systemu. W Anglii od 1852 r. obowiązuje już Ustawa o Towarzystwach Przemysłowych i Ubezpieczeniowych, pierwsze na świecie prawo spółdzielcze. Rok później jeden z pionierów br ytyjskiej spółdzielczości tworzy pierwszą hurtownię dla spółdzielni spożywców, Centralną Agencję Spółdzielczą. Na upowszechnianie w Wielkiej Brytanii i w innych krajach spółdzielni spożywców modelu roczdelskiego duży wpływ wywiera opublikowana w 1856 r. książka G. J. Holyoake’a Historia Sprawiedliwych Pionierów z Rochdale. We Francji Jean-Baptiste Godin, francuski przemysłowiec i filantrop, zwolennik idei Fouriera, już drugi rok przekształca swoją fabrykę w Guise w „familister” – rodzaj fourierowskiego falansteru, komuny łączącej funkcje spółdzielni pracy i wspólnoty mieszkaniowej, z rozbudowanym systemem samorządowym, społecznym i kulturalnym.