Rok 1850

W wielkopolskim Śremie, z inicjatywy kilku działaczy Ligi Polskiej, organizacji polityczno-kulturalnej funkcjonującej wówczas na terenie zaboru pruskiego, powstaje Towarzystwo Oszczędności i Pożyczek Wekslowych. Niektórzy uważają je za pierwszy bank spółdzielczy na ziemiach polskich, jednak w pełni spółdzielczych cech nabierze ono dopiero w wyniku reorganizacji po przeszło 20 latach. We Wrześni przebywa przez pewien czas pionier niemieckiej spółdzielczości opar tej o liberalne wzory, sędzia i poseł do Pruskiego Zgromadzenia Narodowego Hermann Schulze-Delitzsch, późniejszy twórca systemu Banków Ludowych. Kontaktują się z nim wielkopolscy działacze, m.in. Mieczysław Łyskowski, co po dekadzie zaowocuje rozwojem takich banków i na terenach polskich. W Poznaniu powstaje pierwsza rzemieślnicza spółdzielnia handlowa, która długo jednak nie przetrwa.

A na świecie?

Pierwsze spółdzielnie powstają na Węgrzech (stowarzyszenie kredytowe w Beogterce i w Szwecji (spółdzielnia wspólnego zaopatrzenia rolników w Orsundsbro), nieco wcześniej kooperatywy pojawiają się w Brazylii (spółdzielnia rolnicza Teresa Cristina w stanie Parana, 1847) i w Belgii (spółdzielnia piekarzy, 1848). Hermann Schulze-Delitzsch zakłada w rodzinnym Delitzsch w Saksonii Kasę Chorych i Pogrzebową dla rzemieślników będącą rodzajem towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych, którą po kilku latach przekształci w prawdziwy bank spółdzielczy, pierwszy w Niemczech tego typu. Już rok wcześniej także w Delitsch zainicjował spółdzielnię wspólnego zaopatrywania się w surowce miejscowych szewców i stolarzy, a jeszcze wcześniej tworzył organizacje społeczne i dobroczynne (Towarzystwo Śpiewacze, komitet pomocy dla ofiar klęski głodu). W tym samym czasie działalność rozwijają też inni niemieccy pionierzy spółdzielczości. Czerpiący z myśli solidarystyczno-chrześcijańskiej Friedrich Wilhelm Raiffeisen, jako burmistrz nadreńskich miejscowości Weyerbusch, a potem Flammersfeld, poruszony wspomnianą klęską głodu i wszechobecnym ubóstwem, tworzy organizacje charytatywne, co da mu po kilkunastu latach impuls do zakładania lokalnych spółdzielni oszczędnościowo-pożyczkowych. Victor-Aimé Huber, pisarz i reformator społeczny, wkrótce po swojej wizycie w Rochdale w 1844 r., zaczyna przenosić na niemiecki grunt brytyjskie idee kooperatystyczne, koncentruje się zwłaszcza na opartym o spółdzielcze zasady budownictwie mieszkaniowym – pierwszą taką spółdzielnię Berliner Gemeinnützige Baugesellschaft zakłada w Berlinie (1848). W Anglii od czterech lat istnieje urząd państwowego Rejestratora Spółdzielni (Registrar of Cooperatives) wprowadzony na mocy uchwalonej w 1846 r. Ustawy o Towarzystwach Wzajemnej Pomocy (Friendly Societies). Do rozwoju brytyjskiej spółdzielczości przyczynia się też opublikowana rok wcześniej książka jednego z inicjatorów, a potem propagatorów idei roczdelskich George’a Jacoba Holyoake’a The Manual of Cooperation (Podręcznik spółdzielczości, 1849), a także rozpoczęta właśnie w 1850 r. działalność Chrześcijańskich Socjalistów, tworzących warsztaty robotnicze będące prototypami spółdzielni pracy.

Friedrich Wilhelm Raiffeisen
Hermann Schulze-Delitzsch