Rok 1816

Stanislaw Staszic

Ks. Stanisław Staszic opracowuje Ustawę czyli statut Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego, a kontrakt z Towarzystwem podpisuje 329 miejscowych włościan – tym samym powstaje organizacja uznawana za jedno z pierwszych na świecie zrzeszeń o dojrzałych cechach spółdzielni rolniczej, a rok 1816 uważany jest za początek tradycji spółdzielczej w Polsce. Jednak już od wielu stuleci na polskich ziemiach istnieją pokrewne spółdzielniom instytucje współpracy gospodarczej ludzi w miastach i na wsi: banki pobożne, „zakładki na sprzężaj”, „karbony”, „kassy” udzielające pożyczek potrzebującym; kultywowane są tradycyjne formy kooperacji ludności rolniczej („tłoki”, „powabie”, „siąbrostwa”, „czetnictwa”, pasterstwo wysokogórskie w Karpatach, maszoperie rybackie nad Bałtykiem) przybierające czasem wysoko zorganizowaną postać jak wspólnota wiejska Kadłub Wolny na Śląsku Opolskim, założona ponad 200 lat wcześniej przez tutejszych mieszkańców, którzy wykupili wieś od dotychczasowego właściciela. Nie funkcjonują już najczęściej, choć pamięć o nich jest świeża, włościańskie kasy zapomogowe zakładane masowo w II połowie XVIII w., zwykle z inicjatywy ziemian pod wpływem popularnych idei fizjokratyzmu, z najbardziej znaną – „Kassą powszechną” kasztelana radomskiego Michała Świdzińskiego działającą w jego posiadłościach w Starej Wsi w okolicach Węgrowa.

A na świecie?

W szwajcarskich kantonach Bernie i Fryburgu powstają pierwsze kooperatywy producentów serów, a w Stanach Zjednoczonych, w Bostonie, pierwszy bank działający w oparciu o podobne do spółdzielczych zasady. Tego typu inicjatywy nie są jednak niczym nowym. Pra-spółdzielnie w sektorze rolnym – zwłaszcza serowarskie, mleczarskie, ogrodnicze istnieją we francuskim regionie Franche-Comté już od ponad pół wieku, w Osoppo we Włoszech od 10 lat, nieco krócej w Luksemburgu, a nawet w amerykańskich stanach Connecticut i Nowy Jork. Również z tych czasów (połowa XVIII w.) pochodzą opar te o wzajemnościowe zasady londyńskie Towarzystwo Ubezpieczeń od Ognia, czy po drugiej stronie Atlantyku podobne mu założone przez Beniamina Franklina w Filadelfii; w niedalekim Baltimore pod koniec XVIII wieku powstała pierwsza „pra-spółdzielnia” pracy szewców, a w Wiedniu zegarmistrzowska. W Szkocji działa nadal stworzone w 1761 roku stowarzyszenie „pensowych kapitalistów” z Fenwick, będące pierwowzorem spółdzielni spożywców, a w Grecji do niedawna istniała Wspólna Kompania i Bractwo Ambelakii, założona w 1788 roku, a stanowiąca wysoko zorganizowaną spółdzielczą formę współpracy lokalnych farbiarzy. We Francji i w Anglii rozwijają się głoszone przez Charlesa Fouriera i Roberta Owena idee tworzenia utopijnych wspólnot opartych o zasady totalnej kooperacji jednostek.